Þvagblöðruvandamál

Allt að 75% einstaklinga með MS, bæði konur og karlar, eiga í einhvers konar vandræðum með tæmingu þvagblöðrunnar, sérstaklega þeir sem eiga erfitt með gang. Það er vegna þess að tenging taugaþráða á milli mænu og þvagblöðru er fyrir neðan tengingu mænu til fóta og boð um nauðsyn tæmingar þvagblöðru ná því ekki eðlilega til og frá heila. Einkennandi fyrir MS er að fólki verður „brátt“ og á af þeim sökum á hættu að ná ekki á salerni og missa þar með þvag.

Erfiðleikar með þvagblöðruna eru þó ekki alltaf MS-sjúkdómnum að kenna.

Vandamálin geta verið:

  • Ofvirk þvagblaðra: Stöðug og skyndileg þörf fyrir að tæma blöðruna. Taugarnar senda boð til blöðru um tæmingu þó aðeins lítið magn af þvagi sé í blöðrunni.
  • Lausheldni: Erfiðleikar með að halda þvagi. Oft og skyndileg þörf fyrir losun.
  • Erfiðleikar við að tæma blöðruna: Einstaklingur getur bæði haft vandamál með að byrja þvaglát en einnig að hafa ekki tilfinningu fyrir því hvort blaðran sé tóm. Þvagflæðið er ekki mikið og kemur með hléum. Þetta kallar á tíðar klósettferðir og jafnvel þvagleka á milli þeirra. 

Margir bregðast við þvagvandamálum með því að drekka minna til að forðast salernisferðir en það er ekki heppilegt og eykur meðal annars hættu á þvagfærasýkingu.

Mikilvægt er að tæma alltaf þvagblöðruna. Til að tæma betur er gott ráð að prófa að halla sér fram og/eða til hliðar á meðan setið er á salerninu. Karlmönnum er ráðlegt að setjast á salerni í stað þess að standa.

Ákveðnar tegundir matar og drykkja erta þvagblöðruna; drykkir sem innihalda koffín, áfengi, drykkir sem innihalda mikið af litarefnum, drykkir úr sítrusávöxtum og mikið kryddaður matur. Hægt er að halda „dagbók“ eða skrá yfir hvað maður drekkur og borðar til að sjá hvort þetta eða hitt hafi áhrif á blöðruna.

Gott er, bæði fyrir konur og karla, að þjálfa þvagblöðruna og gera grindarbotnsæfingar reglulega. Til eru ýmis lyf sem geta hjálpað til dæmis við ofvirkri þvagblöðru og því ráð að hafa samband við heimilislækni. Stundum er einstaklingum vísað til þvagfæralækna.

Til eru þvagbindi og –buxur í öllum stærðum og gerðum fyrir bæði konur og karla. Sjúkratryggingar Íslands (SÍ) greiða mestan hluta kostnaðar en heilbrigðisstarfsmaður þarf að sækja um úttektarskírteini til SÍ fyrir hönd einstaklingsins sem gildir í nokkur ár til úttektar í völdum verslunum. Einnig eru til þvagleggir og þvagpokar sem auðvelda tæmingu. SÍ tekur einnig þátt í kostnaði þeirra. Nánari upplýsingar um þvagbindi.

 

Ofvirk þvagblaðra

Þvagblöðruvandamál eru einkar hvimleit þar sem þau geta endað með því að stjórna daglegu lífi viðkomandi. Ýmislegt er þó hægt að gera til að ná stjórninni aftur.

  • Fyrst og fremst má alls ekki sleppa því að drekka því það eykur m.a. hættu á þvagfærasýkingu. Eðlilegt er að drekka 1,5 – 2 lítra á sólarhring og pissa 4 – 7 sinnum á sólarhring. Hins vegar mætti sleppa því að drekka 2 - 4 tímum fyrir svefn til að forðast næturferðir á salerni.
  • Mjög mikilvægt er að tæma alltaf þvagblöðruna. Til að tæma betur er gott ráð að prófa að halla sér fram og/eða til hliðar á meðan setið er á salerninu. Karlmenn gætu þurft að setjast á salernið í stað þess að standa. 
  • Ákveðnar tegundir matar og drykkja erta þvagblöðruna. T.d. eru það drykkir sem innihalda koffín, áfengi, drykkir sem innihalda mikið af litarefnum, drykkir úr sítrusávöxtum og mikið kryddaður matur. Passa vel upp á að borða trefjaríka fæðu þar sem hægðatregða getur aukið einkenni ofvirkrar þvagblöðru.
  • Gott er að halda „dagbók“ eða skrá yfir hvað maður drekkur og borðar til að sjá hvort þetta eða hitt hafi áhrif á blöðruna. Hér má finna slóð á þvaglátaskrá sem hægt er að nota til þess.
  • Grindarbotnsæfingar gera kraftaverk og þarf ekki að gefa sér nema nokkrar mínútur á dag í nokkrar vikur til að þær fari að virka. Hægt er að finna æfingar og fróðleik í bæklingum sem lyfjafyrirtækið Vistor hefur gefið út; fyrir konur hér og fyrir karla hér. Einnig geta sjúkraþjálfarar gefið góð ráð.
  • Þvagbindi fyrir konur og karla eru ósýnileg hjálpartæki sem gera t.d. búðarferðir og ferðalög mun afslappaðri og þægilegri þar sem ekki þarf alltaf að svipast um eftir salerni. Þvagbindi fást í flestum apótekum. Með umsókn frá heimilislækni eða taugalækni er hægt að sækja um úttektarskírteini til Sjúkratrygginga Íslands sem gildir í nokkur ár til úttektar á þvagbindum í völdum verslunum, sjá bæklinga hér og hér. Hægt er að fá heimsendingu. 
  • Til eru lyf, eins og Betmiga, Oxybutynin Mylan og Tolterodin, sem notuð eru til meðferðar við ofvirkri þvagblöðru og hafa reynst mörgum vel. Besta virknin er þó ef grindarbotnsæfingar eru gerðar samhliða.
  • Ef grindarbotnsæfingar skila ekki árangri og lyf virka illa eða ekki, er möguleiki á að fá bótox í þvagblöðruna. Slík aðgerð er framkvæmd af þvagfærasérfræðingi. Bótoxi er sprautað í vegg blöðrunnar til að draga úr taugaboðum og þar með vöðvasamdrætti og þvagleka. Þvagið helst þannig betur og lengur í blöðrunni. Aðgerðin virkar í nokkra mánuði og upp undir ár en áhrif botoxins dvínar með tímanum. Fyrst eftir aðgerðina þarf því að nota þvaglegg nokkuð reglulega til að tæma blöðruna. Hliðarverkun bótoxaðgerðar er aukin hætta á (endurteknum) þvagfærasýkingum með notkun þvagleggja og/eða ef þvagblaðran er ekki tæmd fullnægjandi eða reglulega.   

Erfiðleikar með þvagblöðruna eru ekki alltaf MS-sjúkdómnum að kenna. Hafið samband við lækni eða hjúkrunarfræðing ef þið eigið í vandamálum með þvaglát. 

Fróðeiksmoli:

 

Þvagfærasýking

Þvagfærasýking er nokkuð algeng meðal einstaklinga með MS. Ástæður þess eru m.a. erfiðleikar við að tæma þvagblöðru, notkun þvagleggja, erfiðleikar við að viðhalda góðu hreinlæti við grindarbotn, minni hreyfigeta og blöðrulömun. Þvagfærasýkingu, eins og aðrar sýkingar, þarf alltaf að taka alvarlega og leita skal strax til læknis/ heilsugæslu til að fá meðhöndlun því annars er hætta á því að sýkingin fari í nýrun.

Einkenni þvagfærasýkingar eru svipaðar truflunum á þvagblöðrustarfsemi, sjá Þvagblöðruvandamál hér að framan. Mikilvægt er að vera á verði gagnvart einkennum þvagfærasýkingar því hún getur aukið á MS-einkenni og líkst MS-kasti. Einnig þarf að meðhöndla sýkinguna með lyfjum því annars er möguleiki á því að sýkingin fari í nýrun.

Staðbundin einkenni eru tíð þvaglát, næturþvaglát, lítið þvag í einu, mikil þvaglátsþörf, sviði við þvaglát, þvagið er dökkt og/eða gruggugt, illa lyktandi þvag, blóð í þvagi, verkur yfir blöðrustað, kvið- og bakverkir og þvagleki/þvagteppa. Einstaklingur getur fundið fyrir einu eða fleiri einkennum.

Almenn einkenni eru hár líkamshiti, hrollur, slappleiki, ógleði/uppköst, niðurgangur og jafnvel breyting á meðvitundarástandi. Þvagfærasýking getur þó einnig verið án þess að líkamshiti hækki.

Í apóteki er hægt að kaupa þvagprufuglös og sérstaka strimla (3 strimlar í pakka) til að setja í þvag, til að kanna hvort um sýkingu er að ræða eða ekki. Það er líka hægt að fara með þvagprufu á heilsugæslustöð til að athuga með sýkingu.

Áður en pissað er í þvagprufuglas er mikilvægt að þvo sér vel um hendur og að neðan til að koma í veg fyrir að sýnið mengist. Best er að fá svokallað miðbunuþvag, en þá fer fyrsta bunan í salernið, síðan í sýnaílátið og blaðran svo tæmd í salernið.

Ef strimlaprófið er jákvætt eða grunur er um sýkingu skal hafa samband við heimilislækni/hjúkrunarfræðing á heilsugæslu sem gæti óskað eftir þvagprufu til að senda í ræktun, til að finna út hvaða bakteríur valda sýkingunni, en slík ræktun tekur þrjá virka daga.

Ef einkenni eru mjög skýr, strimlapróf er jákvætt eða einstaklingur hefur fengið þvagfærasýkingar áður getur læknir ákveðið að setja viðkomandi samdægurs á sýklameðferð.

Við endurteknar sýkingar og þegar einstaklingur hefur lært að meta einkenni sín er stundum gefinn út fjölnota lyfseðill eða einstaklingur látinn taka smáskammta sýklalyf daglega sem fyrirbyggjandi meðferð.

 

Fyrirbyggjandi ráð:

  • Drekka vel, helst um tvo lítra af vökva á dag (vatnið er best og jafnvel trönuberjasafi)
  • Taka trönuberjatöflur daglega (fást í heilsuhillum verslana eða í apótekum)
  • Gæta þess að tæma þvagblöðruna vel og reglulega
  • Viðhalda góðu hreinlæti
  • Konur ættu að þurrka sig að neðan þannig að þær byrji að framan og endi að aftan og karlmenn ættu að taka forhúðina frá áður en þeir hafa þvaglát
  • Hafa þvaglát eftir kynlíf
  • Forðast krem og sprey á kynfærasvæðið
  • Fara í sturtu frekar en í bað
  • Forðast freyði- og olíubað
  • Vera í nærbuxum (helst úr bómull) sem þrengja ekki að þvag- og kynfærum

 

Fróðeiksmoli: